Προσφατα

ΠΡΩΤΗ ΣΕΛΙΔΑ

REPORTAGE

FOLDERS

EDITORIAL

ΡΕΠΟΡΤΑΖ

Advertise Space

στον Τοίχο

ΤΟΙΧΟΣ ΠΡΟΒΟΛΗΣ

ΠΡΟΣΩΠΑ

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ

7.5.21

Ορισμένες μέρες, ονειρεύομαι. Ονειρεύομαι ότι όλοι οι ιοί θα εξαφανιστούν, και τουλάχιστον ορισμένες από τις εταιρείες τεχνολογίας θα αγκαλιάσουν με (σχετική) τιμιότητα τους χρήστες τους. 
Σήμερα δεν είναι μια από αυτές τις μέρες, καθώς πρέπει να σκεφτώ το Facebook. Ίσως να μην γνωρίζετε ότι η Apple ανάγκασε τις εφαρμογές του iOS να εμφανίζουν μια ειδοποίηση που ρωτάει αν θέλετε να σας παρακολουθεί σε όλο τον ιστό. 
 
Το Facebook φυσικά είναι δυσαρεστημένο με αυτό, επειδή κερδίζει χρήματα παρακολουθώντας σας σε όλο τον ιστό και ελπίζει να το κάνει μέχρι να σβήσει ο ήλιος. Έτσι, όπως παρατηρήθηκε από τον πρώην ανώτερο σύμβουλο του Λευκού Οίκου Ashkan Soltani, το Facebook προσπαθεί να τρομάξει τους χρήστες του στις εφαρμογές του iOS Facebook και Instagram. 
 
Έχει τοποθετήσει τη δική του μικρή προειδοποίηση που αποσκοπεί στο να κάνει τους ιδιοκτήτες του iOS να συναινέσουν στην παρακολούθηση. Η ειδοποίηση βασίζεται στον τεράστιο ενθουσιασμό των χρηστών για πιο εξατομικευμένες διαφημίσεις και αναφέρει το θλιβερό συλλογισμό ότι η παρακολούθηση πραγματοποιείται για να βοηθήσει κυρίως τις μικρές επιχειρήσεις. 
 
Αλλά υπάρχει και ένα τρίτο χαρούμενο μήνυμα: “Βοηθήστε να διατηρήσουμε το Facebook δωρεάν.” Η ίδια απειλή εμφανίζεται και στους χρήστες του Instagram. 
Ο κυνισμός είναι τόσο ψυχρός που θα μπορούσαμε να τον θαυμάσουμε. 
Το Facebook κάνει αυτό που γνωρίζει πολύ καλά: Ψεύδεται και προσπαθεί να κερδίζει χρήματα. Δοκιμάζει να κάνει περισσότερους χρήστες του iOS να θέλουν να συνεχίσει την παρακολούθηση. 
 
Πόσο πιο ειλικρινής θα ήταν μια σχέση εάν το Facebook χρέωνε τα προϊόντα του; Θα ήταν μια επιχείρηση σαν όλες τις άλλες που προσφέρουν υπηρεσίες και πληρώνονται. Οι χρήστες του κοινωνικού δικτύου θα γινόταν επιτέλους πελάτες. Θα αγόραζαν το προϊόν αντί να είναι αυτοί το προϊόν. Θα είναι σε θέση να περιμένουν εξυπηρέτηση, σε αντίθεση με τα νέα που εμφανίζονται αυτόματα όπου βολεύει με αλγόριθμους. Θα μπορούσαν και να καταλάβουν πώς λειτουργούν πραγματικά οι έλεγχοι απορρήτου του Facebook και θα απαιτούσαν ακόμη μεγαλύτερη απλότητα στην διατύπωση. 
 
Όμως όλα τα παραπάνω θα μπορούσαν να είναι άλλο ένα όνειρο. Θα μπορούσε ίσως να γίνει πραγματικότητα; Να χρεώνει το Facebook τις υπηρεσίες του; Μην ανησυχείτε ο Mark Zuckerberg είναι πολύ καλός σε αυτά, εδώ και χρόνια. Δεν ανησυχεί μόνο να κερδίσει χρήματα, αλλά επιδιώκει να βγάλει αρκετά χρήματα κάτι που θα ταιριάζει απόλυτα με τα εγωιστικά του σχέδια. 
Ναι, ανησυχεί για όσους δεν ενδιαφέρονται για το απόρρητο, αλλά τους προσφέρονται απλοί τρόποι να κάνουν κάτι γι ‘αυτό. 
Όταν κάποιος απειλεί με τέτοιο τρόπο, πιστέψτε τον. Όχι την ίδια την απειλή, αλλά το ότι μπορεί να γίνει αδίστακτος. 
Ο Zuckerberg σχεδιάζει για εσάς, και στο τέλος θα τα πάρει.


iguru

22.4.21

Το καίριο πλήγμα που δέχθηκε η παγκόσμια οικονομία συνόδευσε την πανδημία του κορωνοϊού. Ηταν, όμως, ιδιαιτέρως ισχυρό για την οικονομία της Αργεντινής που αντιμετώπισε την πανδημία όντας ήδη σε κρίση. Το 2020 συρρικνώθηκε κατά 10%, καταγράφοντας παράλληλα το τρίτο συναπτό έτος ύφεσης Το αποτέλεσμα ήταν να επιταχυνθούν περαιτέρω οι εκροές ξένων επενδυτικών κεφαλαίων και να συμπιεστεί ιδιαιτέρως η αξία του αργεντίνικου πέσο. Έτσι αυξήθηκε δραματικά και το κόστος των εισαγόμενων προϊόντων, τροφίμων και φυτοφαρμάκων και εκτινάχθηκε τελικά ο πληθωρισμός τιμών καταναλωτή σε επίπεδα πάνω από το 40%. Σήμερα τουλάχιστον οι 4 στους 10 Αργεντινούς ζουν σε κατάσταση ένδειας και υποφέρουν. 
 
Η Αργεντινή γνώρισε νέα συντριβή της οικονομίας της από την πανδημία και τώρα πρέπει να αναδιαρθρώσει το χρέος ύψους 45 δισ. δολαρίων που οφείλει στο ΔΝΤ. Το χρέος αυτό προκύπτει από το υπόλοιπο του δανείου ύψους 57 δισ. δολαρίων που της έχει χορηγήσει το Ταμείο και είναι το υψηλότερο στην ιστορία του διεθνούς πιστωτικού ιδρύματος. Πρόκειται για δάνειο που έχει επιμηκυνθεί κατόπιν σχετικής συμφωνίας ανάμεσα στην Αργεντινή και το Ταμείο το 2018. Στη διάρκεια του περασμένου έτους, άλλωστε, στο Ταμείο έκρινε πως το χρέος της Αργεντινής δεν ήταν βιώσιμο και προχώρησε σε συμφωνία μείωσής του με τους πιστωτές της χώρας. 
 
Υπό τη νέα ηγεσία του αλλά και στις νέες συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια, το Ταμείο έχει χαλαρώσει τους όρους της σκληρής λιτότητας που συνήθιζε παραδοσιακά να επιβάλλει σε όσες χώρες προσέφευγαν στη βοήθειά του και βέβαια έχει κατευνάσει πολλές από τις ανησυχίες που συνήθως εμπνέει η προσφυγή στην αρωγή του. Οι σχετικές διαπραγματεύσεις, πάντως, παραμένουν αναμφίβολα περίπλοκες και πολιτικά φορτισμένες. 
 
Στους κόλπους της κυβέρνησης της Αργεντινής, της οποίας ηγείται ο πρόεδρος Αλμπέρτο Φερνάντες, επικρατεί διχογνωμία ως προς το θέμα του δανείου, ενώ η χώρα οδεύει προς τις προγραμματισμένες για τον Οκτώβριο εκλογές του μεσοδιαστήματος. Η κυβέρνηση υφίσταται την αυστηρή κριτική της αριστερής πτέρυγάς της, με την πρώην πρόεδρο και νυν αντιπρόεδρο, Χριστίνα Φερνάντες Κίρχνερ, να ασκεί πιέσεις ζητώντας πιο επιθετική διαπραγμάτευση με το Ταμείο. Ζητεί συγκεκριμένα να ασκηθούν πιέσεις στο Ταμείο ώστε να αποφευχθούν οι συνήθεις σκληρές περικοπές στον προϋπολογισμό της χώρας και να επιτραπεί στο Μπουένος Αϊρες να προχωρήσει σε αυξήσεις δαπανών όπως και στις περισσότερες χώρες ανά τον κόσμο, για να τονώσει την χειμαζόμενη οικονομία που έχει δεχθεί περαιτέρω πλήγμα από την πανδημία. 
 
Στο παρελθόν, τέτοιου είδους προσπάθειες θα έπεφταν στο κενό, καθώς το ΔΝΤ επέβαλε στις χώρες από την Τουρκία μέχρι την Ινδονησία και την Αργεντινή σκληρή λιτότητα και περικοπές δαπανών, εμποδίζοντας, έτσι, τη στήριξη των οικονομιών τους και πλήττοντας καίρια τα φτωχότερα στρώματα του πληθυσμού που βασίζονται στη στήριξη του κράτους. Τα τελευταία δύο χρόνια, όμως, και υπό την νέα ηγεσία της Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα, το Ταμείο έχει χαλαρώσει τους κανόνες της αυστηρής λιτότητας που παραδοσιακά συνόδευαν τα δάνειά του. Εχει, αντιθέτως, ενθαρρύνει τις κυβερνήσεις να αυξήσουν τους φόρους στα υψηλότερα εισοδήματα και γενικώς να φορολογήσουν τον πλούτο προκειμένου να αντιμετωπίσουν τον οικονομικό αντίκτυπο της πανδημίας. 
 
Σε ό,τι αφορά, πάντως, την Αργεντινή, οι επιχειρήσεις στη χώρα γνωρίζουν πως η κυβέρνηση δεν έχει κατορθώσει να εκπονήσει μια στρατηγική που να προωθήσει τη βιώσιμη ανάπτυξη της οικονομίας. Οι κυβερνήσεις της Αργεντινής εναλλάσσονται η μία μετά την άλλη επί δεκαετίες αλλά ώς τώρα όλες αποτυγχάνουν στον σημαντικότερο στόχο τους, που είναι να απαλλάξουν την οικονομία της χώρας από τον διψήφιο πληθωρισμό και τη στασιμότητα. 
 
 
 
kathimerini THE NEW YORK TIMES

Το ροζ και το μπλε είναι δύο χρώματα που στη φύση συναντώνται σπάνια μαζί. Όταν όμως γίνεται το πάντρεμα, το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό. 
Η λίμνη Χίλιερ αποτελεί ζωντανό παράδειγμα. Εκτείνεται σε απόσταση λίγων μόλις μέτρων από τα καταγάλανα νερά του Μεγάλου Αυστραλιανού Κόλπου. Και παρόλο που και τα δικά της νερά είναι εξίσου διαυγή, αντί να καθρεφτίζουν το μπλε του ουρανού, έχουν μία εξωτική ροζ απόχρωση. 
 
Οι επιστήμονες δεν έχουν καταλήξει σε μία βέβαιη ερμηνεία του φαινομένου. Σύμφωνα με την επικρατέστερη θεωρία, για το ροζ χρώμα ευθύνεται η μεγάλη συγκέντρωση φύκων Νταναλιέλα στον βυθό της λίμνης. Αυτό το είδος φύκων, το οποίο απαντάται και στη Νεκρά Θάλασσα, παράγει καροτενοειδή, την χρωστική ουσία των καρότων. Το μικρό μέγεθος της λίμνης σε συνδυασμό με τη δυσανάλογα μεγάλη συγκέντρωση Νταναλιέλα έχει ως αποτέλεσμα την εντυπωσιακή απόχρωση. 
 
Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι για το ροζ χρώμα ευθύνεται η παρουσία αλοφιλικών βακτηρίων στις κρούστες του αλατιού. Το αλάτι αλληλεπιδρά με το διττανθρακικό νάτριο και το αποτέλεσμα της αντίδρασης είναι εμφανές στο ανθρώπινο μάτι με τη χρωματική αλλαγή του νερού. 
 
Περικυκλωμένη από ένα πυκνό δάσος ευκαλύπτων και σχετικά μικρή στο μέγεθος, η λίμνη Χίλιερ παρέμενε για αρκετά χρόνια ένα καλά κρυμμένο μυστικό στις όχθες του νησιού Μιντλ της νοτιοδυτική Αυστραλία. 
 
Το μήκος της δεν ξεπερνά τα 600 μέτρα και το πλάτος της τα 250. Το μόνο που την προδίδει είναι το χρώμα της. Η πρώτη γραπτή αναφορά στη «ροζ λίμνη» που διασώζεται χρονολογείται στο 1802. Ο βρετανός πλοηγός και χαρτογράφος Μάθιου Φλάιντερς εντόπισε τυχαία τη λίμνη, κατέγραψε στο ημερολόγιό του το σπάνιο φαινόμενο και συνέλεξε δείγματα από το ροζ νερό για να φέρει πίσω στην πατρίδα του. 
 
Η λίμνη Χίλιερ από ψηλά. Αν και μικρή, ξεχωρίζει χάρη στο ροζ χρώμα. YouTube Η Χίλιερ δεν είναι η μοναδική ροζ λίμνη στον πλανήτη. Το φαινόμενο εντοπίζεται σε δύο ακόμη μέρη: στη Σενεγάλη και στο Έσπερανς της δυτικής Αυστραλίας. Ωστόσο, είναι η μόνη που το χρώμα των νερών της είναι τόσο έντονο. 
 
Στις υπόλοιπες, αν κανείς συλλέξει ένα δείγμα σε ποτήρι, το νερό θα μοιάζει σαν να είναι απλώς θολό. Της Χίλιερ παραμένει έντονο ροζ. Οι ντόπιοι περιγράφουν το χρώμα της Χίλιερ ως «τσιχλόφουσκα». YouTube Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα στα τέλη του 19ου αιώνα, οι Βρετανοί επιχείρησαν να εκμεταλλευτούν τη λίμνη για την εξαγωγή αλατιού. Ωστόσο, δεν έμειναν ικανοποιημένοι από την ποιότητά του και σταμάτησαν τις διαδικασίες. 
Από τότε, η εκμετάλλευση της Χίλιερ είναι μόνο τουριστική. Διοργανώνονται περιηγήσεις με ιπτάμενα μέσα και από τη θάλασσα, καθώς η λίμνη δεν είναι επισκέψιμη από κοντά. Το κολύμπι είναι επίσης αυστηρά απαγορευμένο, όχι για λόγους ασφαλείας, αλλά για να μην αλλοιωθεί η αγνότητα και η καθαρότητα του φυσικού τοπίου. 

 
 
mixanitouxronou

20.4.21

«Σπάνια» παραμένει η τελείως ανέγγιχτη φύση, καθώς μόνο το 19% -σχεδόν το ένα πέμπτο- της Γης παραμένει «παρθένο» και άθικτο από ανθρωπογενείς δραστηριότητες, όμως η κατάσταση -αντίθετα με την επικρατούσα αντίληψη- δεν ήταν τρομερά διαφορετική πριν 10.000 χρόνια, όταν περίπου το 27% της Γης ήταν τελείως απείραχτο, σύμφωνα με νέες εκτιμήσεις των επιστημόνων. 
 
Η νέα διεθνής διεπιστημονική μελέτη από ερευνητές πολλών χωρών, με επικεφαλής τον καθηγητή γεωγραφίας και περιβαλλοντικών συστημάτων Ερλ Έλις του Πανεπιστημίου του Μέλιραντ, η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ (PNAS), σύμφωνα με το «Science» και το «New Scientist», ανέλυσε τις χρήσεις γης στον πλανήτη μας κατά τα τελευταία 12.000 χρόνια. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το μεγαλύτερο μέρος της ξηράς της Γης -σχεδόν τα τρίτα τέταρτα (73%) – κατοικούνταν ήδη από το 10000 π.Χ και διαμορφώθηκαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο από τις ανθρώπινες κοινωνίες. Απλώς πριν χιλιάδες χρόνια η ανθρώπινη επέμβαση γινόταν με πιο βιώσιμο τρόπο σε σχέση με σήμερα, αν και οι αυτόχθονες πληθυσμοί δεν ήσαν αμέτοχοι ευθυνών, π.χ. της εξαφάνισης όλων των μεγάλων προϊστορικών ζώων, με πιο εμβληματική περίπτωση τα μαμούθ. 
 
Η νέα έρευνα ανατρέπει προηγούμενες αντιλήψεις ότι ακόμη και έως το 1500 μ.Χ. το μεγαλύτερο μέρος της Γης ήταν ακατοίκητο και εν πολλοίς απείραχτο. «Η αντίληψη της άγριας φύσης ως μέρος χωρίς ανθρώπους είναι ένας μύθος», ανέφερε ο καθηγητής επιστήμης των οικοσυστημάτων Γιαντβίντερ Μαλχί του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. 
 
«Η μελέτη μας επιβεβαιώνει ότι η ‘παρθένα’ φύση ήταν σχεδόν τόσο σπάνια πριν 12.000 χρόνια όσο είναι σήμερα», ανέφερε ο Έλις και τόνισε ότι περιοχές που σήμερα θεωρούνται άγρια φύση, στην πραγματικότητα έχουν μια μακρά προϊστορία χρήσεων (και καταχρήσεων, π.χ. μέσω σκόπιμης πυρκαγιάς στα δάση). Έχει συνεπώς έως τώρα υποτιμηθεί η επιρροή στη φύση και στη βιοποικιλότητα -θετική και αρνητική- που είχαν οι πληθυσμοί των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, πριν καν την εμφάνιση των γεωργών. 
 
Η νέα έρευνα εκτιμά ότι οι χρήσεις γης παρέμειναν σχετικά σταθερές κατά το μεγαλύτερο μέρος των τελευταίων 12.000 ετών, αλλά περίπου μετά το 1800 και έως το 1950 υπήρξε ριζική αλλαγή εξαιτίας της εντατικής γεωργίας, της βιομηχανικής επανάστασης, της αστικοποίησης, της μαζικής κλίμακας εξορυκτικής-μεταλλευτικής δραστηριότητας, της αποψίλωσης των δασών κ.α. 
 
Από τη δεκαετία του 1960 οι υπέρμαχοι προστασίας της φύσης έχουν μια σταθερή λύση για την προστασία της βιοποικιλότητας: την προστασία της φύσης από την ανθρώπινη επίδραση. Όμως, όπως δείχνει και η νέα μελέτη, ακόμη και την εποχή των μαμούθ αυτό ήταν αυτό ήταν κάτι σχετικά σπάνιο. Σε αρκετές περιπτώσεις οι άνθρωποι με τις δραστηριότητες τους βοήθησαν να βελτιωθεί η βιοποικιλότητα. Το πρόβλημα, σύμφωνα με τους ερευνητές, δεν είναι τόσο η ανθρώπινη παρουσία καθεαυτή, όσο κατά πόσο επικρατεί η τάση υπερεκμετάλλευσης της φύσης. 
 
 
 
kathimerini ΑΠΕ – ΜΠΕ

Οι (περίεργοι) «μαχητές» του Πολέμου της Γιουγκοσλαβίας…
 
Γράφει ο Παναγιώτης Ξηρουχάκης 
Είναι η χρονιά του 1991 και η Γιουγκοσλαβία φλέγεται. Το πολυεθνικό κομμουνιστικό κράτος που δημιουργήθηκε μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου διαλύεται. Οι περισσότερες δημοκρατίες του (με πρώτη τη Σλοβενία) κήρυξαν ανεξαρτησία από τη Γιουγκοσλαβία. Αρχικά, ο Γιουγκοσλαβικός Λαϊκός Στρατός (JNA), προσπάθησε να διατηρήσει την ενότητα ολόκληρης της χώρας αλλά απέτυχε. Επίσης από τον JNA αποχώρησαν οι Σλοβένοι, οι Κροάτες, οι Αλβανοί του Κοσσυφοπεδίου, οι Βόσνιοι και οι Βόρειοι Μακεδόνες. 
Ό,τι απέμεινε, δηλαδή ο σερβικός στρατός, προσπάθησε στη συνέχεια να αποσπάσει από την Κροατία και τη Βοσνία εδάφη στα οποία κατοικούσαν πληθυσμοί σέρβικης καταγωγής. Οι συγκρούσεις επεκτάθηκαν στο Κόσοβο αλλά και στη Μακεδονία. Το παγκόσμιο σοκ από την πρωτοφανή γενικευμένη σφαγή στο κέντρο της «πολιτισμένης» Ευρώπης ήταν τεράστιο. Η σύγκρουση έληξε τελικά το 2001 με 140.000 νεκρούς. 
Τζάκι Μπάνι Άρκλοβ

Η διεθνοποίηση της κρίσης έκανε γνωστό (έστω και επιφανειακά) τον πολιτισμό της Γιουγκοσλαβίας, καθώς τότε έγινε μόδα παγκοσμίως η γιουγκοσλαβική τέχνη. Καλλιτέχνες όπως ο Μπρέγκοβιτς και ο Κουστουρίτσα έγιναν διεθνείς αστέρες, μαζί με αρκετούς άλλους . Ήταν μια πολιτισμική παράπλευρη συνέπεια του πολέμου. H Γιουγκοσλαβία δεν ήταν τμήμα του ανατολικού μπλοκ και αν κομουνιστικό κράτος είχε ακολουθήσει πολιτική ανεξάρτητη από την ΕΣΣΔ. Η επίδραση της ροκ κουλτούρας αλλά και της υποκουλτούρας (πανκ, industrial, new wave, κλπ) ήταν μεγαλύτερη εκεί από οπουδήποτε αλλού στο ανατολικό μπλοκ όπου αντιμετωπιζόταν γενικά με καχυποψία σαν καπιταλιστικό προϊόν και σαν μέσο πολιτισμικής ιμπεριαλιστικής προπαγάνδας. Αντίθετα, τα γιουγκοσλαβικά ΜΜΕ στήριξαν και προώθησαν το ροκ.

Το ροκ υποστηρίχθηκε σχετικά από τις κομμουνιστικές αρχές ενώ και οι στίχοι που επέκριναν την κομμουνιστική ηγεσία ήταν συχνά ανεκτοί. Το ίδιο μπορούμε να πούμε για τα γκρουπ του πανκ, του new wave αλλά και του βιομηχανικού ήχου. Για παράδειγμα, συχνά οι αρχές διοργάνωναν συναυλίες και φεστιβάλ. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα κινήματα του φουτουρισμού, του ντανταϊσμού, του σουρεαλισμού κλπ, ενώ στην Ελλάδα ήταν σχετικά άγνωστα στο ευρύ κοινό, εκεί ήταν βασικό συστατικό της πολιτισμικής κληρονομιάς του κομμουνιστικού κράτους. Αυτές οι πολιτισμικές γνώσεις των νέων, συνδυάστηκαν με τη δυτική ροκ και underground κουλτούρα, ενώ από κάποια γκρουπ προστέθηκαν παραδοσιακά στοιχεία (όπως π.χ. ορθόδοξη μουσική) στην εκρηκτική μίξη αυτού που τελικά ονομάστηκε με το γενικό όρο yugorock και που πριν τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας αποτελούσε την πιο δημοφιλή μουσική όλου του ανατολικού μπλοκ. Ιδιαίτερη επιρροή ασκούσε και ο γιουγκοσλαβικός κινηματογράφος, ο οποίος επίσης είχε απορροφήσει στοιχεία του δυτικού. 

Επιστρέφοντας στην πολεμική σύγκρουση, τελικά οι Σέρβοι ηττήθηκαν στην Κροατία ενώ ο πόλεμος στη Βοσνία έληξε «ισόπαλα» (με διχοτόμηση της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης σε Ομοσπονδία Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και Σερβικής Δημοκρατίας) με παρέμβαση των ΗΠΑ και όταν οι έως τότε εχθροί Βόσνιοι μουσουλμάνοι και Κροάτες συμμάχησαν ενάντια στους Σερβοβόσνιους. Από την πλευρά των Σέρβων, το βάρος της σύγκρουσης επωμίστηκαν κυρίως οι Σερβοβόσνιοι και οι Σερβοκροάτες. Μετά την ήττα στην Κροατία, περίπου 300.000 Σερβοκροάτες κατέφυγαν ως πρόσφυγες στη Σερβία. Τόσο οι Σέρβοι όσο και οι Κροάτες κατηγορήθηκαν για εγκλήματα πολέμου. Στη διάρκεια των συγκρούσεων στο Κόσοβο, το 1999 το ΝΑΤΟ είχε βομβαρδίσει τη Σερβία.

Έχω διαβάσει αρκετές μελέτες για τον ρόλο διάφορων ομάδων (και γι’ αυτό στο παρόν άρθρο δε θα επεκταθούμε σε αυτές) στον πόλεμο, όπως οι χούλιγκαν και οι ξένοι εθελοντές. Θα λέγαμε ότι για τα δεδομένα της μέχρις τότε καταγεγραμμένης στρατιωτικής ιστορίας, αυτοί ήταν περίεργοι «μαχητές». Η πρώτη περίπτωση έχει την τιμητική της στην ελληνική βιβλιογραφία και αφορά ειδικά εκείνους που στελέχωσαν τις «Τίγρεις του Αρκάν», μια εθνικιστική οργάνωση που τα μέλη της προέρχονταν κυρίως από Σέρβους χούλιγκαν. Η δεύτερη κατηγορία αφορά μια διεθνοποίηση της σύγκρουσης, καθώς Ρώσοι και Έλληνες εθνικιστές, για παράδειγμα, πολέμησαν στο πλευρό των Σέρβων, Άραβες μουσουλμάνοι (και μέλη της Αλ Κάιντα) στο πλευρό των Βόσνιων, νεοναζί Ευρωπαίοι στο πλευρό των Κροατών κλπ. Μάλιστα, κάτι που δεν είναι γνωστό είναι η περίπτωση ενός μαύρου (!) νεοναζί από τη Σουηδία που πολέμησε στο πλευρό των Κροατών και καταδικάστηκε. 

Μιλάμε για τον Τζάκι Μπάνι Άρκλοβ ο οποίος, παρότι η μάνα του ήταν Λιβεριανή και εκείνος όχι και τόσο «λευκός», πολέμησε με ιδιαίτερο φανατισμό και συμμετείχε σε βασανιστήρια που πραγματοποιήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Βοσνία. Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε τι είδους άνθρωποι συναθροίζονταν εκεί και γιατί η ανθρωποσφαγή πήρε τόσο μεγάλη έκταση. 

Tέλος, ακροδεξιοί με γιουγκοσλαβικής καταγωγής τη πολέμησαν με όλες τις πλευρές, κυρίως σε παραστρατιωτικές οργανώσεις. Τέτοια περίπτωση είναι οι Croatian Defence Forces (CDF) που θεωρούσαν ότι ήταν συνεχιστές των ακροδεξιών Ουστάσι, της κροατικής φασιστικής οργάνωσης που είχε συνεργαστεί με τον Χίτλερ. 

Όπως ήταν φυσικό, οι «Τίγρεις του Αρκάν» είχαν ως πρότυπο την ακροδεξιά οργάνωση των Τσέτνικ, των Σέρνων φιλοβασιλικών και εθνικιστών που έδρασαν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όλοι οι παραπάνω διέπραξαν αρκετά εγκλήματα πολέμου. Τι έκαναν όμως οι καλλιτέχνες στον πόλεμο. Ποιος ήταν ο ρόλος τους; Αυτό είναι ένα θέμα που πιστεύω ότι αξίζει περαιτέρω διερεύνησης. 

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΣ 

Οι περισσότεροι ροκ καλλιτέχνες στράφηκαν ενάντια στον πόλεμο και τον εθνικισμό και συχνά απαγορεύτηκαν από τα κυρίαρχα μέσα (όπως οι Rimtutituki ένα «σούπερ γκρούπ» που είχαν δημιουργήσει μέλη γνωστών σέρβικων ροκ συγκροτημάτων σαν αντιπολεμικό project). Στη Σερβία, πολλοί πάνκηδες που έμειναν πιστοί στις πεποιθήσεις τους ξυλοκοπήθηκαν από Σέρβους φασίστες. Πολλοί αρνήθηκαν να υπηρετήσουν, ενώ άλλοι λιποτάκτησαν. Αναφέρω ενδεικτικά τον Σέρβο ποιητή και πανκ μουσικό, τον ντανταιστή Μπάντα Ντάντα, ο οποίος προήλθε από την πανκ σκηνή του Νοβι Σαντ και που προκειμένου να μην πολεμήσει έφυγε και έζησε το υπόλοιπο της ζωής του στην Ουγγαρία (απεβίωσε το 2004). 

Γενικά, υπάρχει μία τάση που παρουσιάζει συνολικά τους Σέρβους σαν εθνικιστές και πολεμοκάπηλους, αλλά όπως διαπιστώσαμε αυτό δεν έχει σχέση με την αλήθεια. Τα ίδια περίπου έγιναν στη Σλοβενία και την Κροατία. Παντού υπήρχαν φωνές πολιτικές και πολιτισμικές ενάντια στους πολεμοκάπηλους «πατριώτες». 

Ένα άλλο αντιπολεμικό παράδειγμα είναι η συλλογή The Best of Rock za Hrvatsku (Rock for Croatia), ενώ το 1994 οι πρωτοπόροι του industrial Laibach κυκλοφόρησαν ένα αντιπολεμικό άλμπουμ με διασκευές ξένων αντιπολεμικών τραγουδιών με τον προφανώς ειρωνικό τίτλο «ΝΑΤΟ». 

To ροκ συνέχισε να υπάρχει και στο πολιορκημένο Σεράγεβο (στα υπόγεια βέβαια), όπου για να εμψυχώσει το δύστυχο κόσμο (στη διάρκεια της πολιορκίας περίπου 13.000 κάτοικοι σκοτώθηκαν από τις σερβοβοσνιακές δυνάμεις) εμφανίστηκε και ο τραγουδιστής των Iron Maiden, Bruce Dickinson). 

Ωστόσο, η πικρή αλήθεια είναι ότι δεν ήταν λίγοι εκείνοι που στράφηκαν στον εθνικισμό. Πολέμησαν πολιτισμικά μέσω της τέχνης τους εχθρούς τους, αλλά μερικοί πολέμησαν κυριολεκτικά. Ακόμα και πάνκηδες - κυρίως στην Κροατία. Κάποιοι έδωσαν συναυλίες για να εμψυχώσουν τον κροατικό στρατό, όμως άλλοι πήραν τα όπλα. Πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Σάταν Πανόνσκι ένας πανκ ποιητής, δηλωμένος ομοφιλόφυλλος και αντιμιλιταριστής που το 1992 πέθανε στον πόλεμο έχοντας μεταμορφωθεί σε Κροάτη εθνικιστή. Ήταν μία φυσιογνωμία που έμοιαζε με τον θρυλικό Αμερικανό GG Allen. Όπως ο τελευταίος, στη διάρκεια των live του ο Σάταν έσπαγε μπουκάλια στο κεφάλι του. Πρόσφατα κυκλοφόρησε στην Ελλάδα ένα κόμικ για τη ζωή του με τίτλο Satan Panonski (Ο Σατανάς της Πανωνίας) από τις εκδόσεις Θείο Τραγί. 

Σάταν Πανόνσκι 
Οι Mizar αποτελούν ένα καλά κρυμμένο μυστικό για το κοινό της Ελλάδας. Ενώ άλλοι έγιναν πολύ γνωστοί (Μπρέγκοβιτς και Laibach), οι συγκεκριμένοι είναι παντελώς άγνωστοι, αν και στη Γιουγκοσλαβία ήταν πολύ δημοφιλείς. Ο λόγος; Μα φυσικά επειδή κατάγονταν από τη Βόρεια Μακεδονία και υπήρξαν θιασώτες της αυτονόμησης της δημοκρατίας τους, ενώ έχουν γράψει και ένα τραγούδι για τις διώξεις των ομοεθνών τους από το ελληνικό κράτος στη διάρκεια του ελληνικού εμφυλίου. Κάποιοι, βέβαια, μπορεί να του θεωρήσουν εθνικιστές. Όπως και να έχει, το 1980 κυκλοφόρησαν μερικούς από τους καλύτερους gothic δίσκους διεθνώς (συνδυάζοντας με ανεπανάληπτο τρόπο gothic, post punk και ορθόδοξη χριστιανική μουσική). Κάποια μέλη τους δημιούργησαν τους Αnastasia και έγραψαν το soundtrack της ταινίας Before the Rain, η οποία κέρδισε πήρε Όσκαρ το 1994 και η μπάντα έγινε παγκοσμίως γνωστή. Όπως όμως προείπα, οι Mizar στην Ελλάδα έφαγαν μάλλον απαγορευτικό για τους προφανείς λόγους. 
 
Οι Riblja Čorba αποτελούν το δημοφιλέστερο σέρβικο γκρουπ με μακρά καριέρα που ξεκινά από τα χρόνια της Γιουγκοσλαβίας. Με τη διάλυση της χώρας, ο τραγουδιστής Μπόρα Ντόρντεβιτς έγινε ενεργός υποστηρικτής του σερβικού εθνικισμού. Με την μπάντα Knin Minđušari έγραψε το ειρωνικό τραγούδι «Σύντροφέ μου από το Ζάγκρεμπ», ως απάντηση στο φιλειρηνικό τραγούδι του Κροάτη Γιούρα Στούμπλιτς «Σύντροφέ μου από το Βελιγράδι». Αν και Σέρβος εθνικιστής, τελικά στράφηκε ενάντια στον Μιλόσεβιτς και ορισμένα τραγούδια του έγιναν ύμνοι στις διαδηλώσεις εναντίον του τελευταίου. Πάντως, ενδεικτικό του μίσους εκείνων των καιρών είναι ότι στις 22 Δεκεμβρίου 1997 η μπάντα προσπάθησε να δώσει συναυλία στη Λιουμπλιάνα, αλλά οι σλοβενικές αρχές αρνήθηκαν να εκδώσουν βίζα στα μέλη της μπάντας εξαιτίας των πολιτικών δηλώσεων του Djorđević. Περιττό να πούμε ότι οι Riblja Čorba έχασαν τους οπαδούς τους στις άλλες δημοκρατίες της Γιουγκοσλαβίας, αλλά παραμένουν πολύ δημοφιλείς στη Σερβία. 
Μπόρα Ντόρντεβιτς 
Ο Κουστουρίτσα αποτελεί μία άλλη περίπτωση. Ξεκίνησε από το βοσνιακό underground του θρυλικού κινήματος του Νέου Πρωτογονισμού.To όνομα προήλθε σαν σάτιρα για το κίνημα του Νεορομαντισμού και της Νέας Σλοβενικής Τέχνης (NSK) που είχε δημιουργηθεί το 1984 από τους Σλοβένους Laibach και κάποιες άλλες πολιτικοπολιτισμικές σλοβενικές ομάδες. Στον πολιτισμό «Kunst» των Σλοβένων, οι Βόσνιοι αντέτασσαν ειρωνικά τη βαρβαρότητα, καθώς οι πρώτοι (και στο σημείο αυτό δεν εννοώ το κίνημα NSK, αλλά μιλάω για γενικές εθνικές προκαταλήψεις) γενικά αντιμετώπιζαν τους τελευταίους σαν πρωτόγονους. 
 
Ο Μπρέγκοβιτς ξεκίνησε την καριέρα του από το συγκρότημα Bijelo Dugme που ανήκε στον Νέο Πρωτογονισμό. Ίσως εξαιτίας αυτού του παρελθόντος, ο Κουστουρίτσα επέμενε ότι δεν ήταν Σερβοβόσνιος αλλά Γιουγκοσλάβος. Όμως, η αλήθεια για τον μεγάλο αυτόν σκηνοθέτη είναι ότι πάντα έκλεινε το μάτι του στη Σερβία. Το Underground, η εν γένει αντιπολεμική ταινία του που χρηματοδοτήθηκε από τη σέρβικη τηλεόραση, περιλαμβάνει φιλοσερβική προπαγάνδα, την οποία ο σκηνοθέτης αποδίδει με έξυπνο τρόπο. H αλήθεια είναι ότι όσον αφορά τον σερβοβοσνιακό πόλεμο και παρά τους αντιπολεμικούς τόνους της ταινίας, οι Σερβοβόσνιοι και οι Βόσνιοι μουσουλμάνοι παρουσιάζονται εξίσου επιθετικοί, ενώ στην πραγματικότητα η σέρβικη πλευρά ήταν πολύ πιο επιθετική. Γενικά, το Underground έχει επικριθεί ως προπαγάνδα υπέρ των Σερβοβόσνιων στον πόλεμο της Βοσνίας. Ο ίδιος ο Κουστουρίτσα πάντως δεν αποδέχεται αυτήν την κριτική. 
 
«Ο Σλόμπονταν Πράλιακ δεν είναι εγκληματίας πολέμου, απορρίπτω με περιφρόνηση την ετυμηγορία σας». Αυτά ήταν τα τελευταία λόγια του καταδικασμένου για εγκλήματα πολέμου Κροάτη της Βοσνίας στην αίθουσα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου της Χάγης. Είναι 29 Νοεμβρίου του 2017. Αμέσως μετά, ο Πράλιακ έβγαλε από την τσέπη του ένα φιαλίδιο με δηλητήριο και το κατάπιε σε ζωντανή σύνδεση σοκάροντας τους πάντες. Είχε προηγηθεί η ανακοίνωση της ετυμηγορίας που επιβεβαίωνε την καταδίκη του σε 20ετή κάθειρξη για εγκλήματα πολέμου και για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τα οποία είχε διαπράξει στη διάρκεια της κροατομουσουλμανικής σύγκρουσης (1993-1994), στο πλαίσιο του πολέμου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη (1992-1995).Ο Πράλιακ υπήρξε στο παρελθόν σκηνοθέτης και με το ξέσπασμα του πολέμου υπηρέτησε σε μια μονάδα στελεχωμένη από καλλιτέχνες. Καταδικάστηκε επειδή είχε διατάξει τον βομβαρδισμό μιας μουσουλμανικής ιστορικής γέφυρας. 
 
Τα χρόνια του πολέμου πολλά ξένα συγκροτήματα έπαιξαν στη Γιουγκοσλαβία. Περιττό να πούμε ότι ελληνικά συγκροτήματα έπαιζαν στη Σερβία και όχι πάντα για αντιπολεμικούς λόγους, αλλά για να δείξουν την αλληλεγγύη τους απέναντι στους Σέρβους. Περιττό να περιγράψω τη φρενίτιδά της ελληνοσερβικής φιλίας που κυρίευσε τόσο τη δεξιά όσο και την αριστερά στη χώρα μας. Βέβαια, μετά τις αποκαλύψεις για τα φριχτά εγκλήματα της σερβικής πλευράς όπως, για παράδειγμα, των Σερβοβόσνιων στη Σρεμπρένιτσα, πολλοί προσπαθούν να ξεχάσουν εκείνη τη φιλία. Στα χρόνια του σερβοκροατικού πολέμου, οι Βρετανοί Death in June (έχουν κατηγορηθεί σαν φιλοφασίστες αν και οι ίδιοι το αρνούνται) εμφανίστηκαν στην Κροατία. Τέλος, εκτός από τον Dickinson στη Βοσνία εμφανίστηκε και η Joan Baez.
Ο Leonard Cohen ψυχαγωγεί Ισραηλινούς στρατιώτες παρουσία του σφαγέα των Αράβων Αριέλ Σαρόν κατά τον Πόλεμο του Γιόμ Κιπούρ 
 
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 
O Πόλεμος της Γιουγκοσλαβίας ήταν ένα περίεργος πόλεμος όσο αφορά την εργαλειοποίηση της «άγριας νεολαίας». Υπήρξε κινητοποίηση της άγριας νεολαίας κυρίως με τη στρατολόγηση οπαδών ποδοσφαιρικών ομάδων. Μη ξεχνάμε ότι της έκρηξης του πολέμου προηγήθηκαν συγκρούσεις Σέρβων και Κροατών οπαδών με πολλούς τραυματίες. Στις 13 Μαΐου 1990, ο Ζέλικο Ραζνάτοβιτς (ο γνωστός Αρκάν, ένας πρώην γκάνγκστερ με διεθνή καριέρα που δολοφονήθηκε το 2000 ) πήγε ως αρχηγός των «Delije», των οργανωμένων οπαδών του Ερυθρού Αστέρα, με 1.500 από αυτούς στο γήπεδο Μαξιμίρ του Ζάγκρεμπ. 
Τα επεισόδια μεταξύ των Σέρβων και των φανατικών της αντίπαλης πλευράς αποτέλεσαν πρόγευση για όσα έμελλε να συμβούν στα πεδία των μαχών. Στη συνέχεια, χούλιγκαν στελέχωσαν εθνικιστικές παραστρατιωτικές ομάδες – για παράδειγμα, αρκετοί «Delije» μεταπήδησαν στους «Τίγρεις του Αρκάν». Βέβαια, ο τελευταίος είχε ήδη δημιουργήσει την παραστρατιωτική ομάδα «Σερβική Φρουρά Εθελοντών» (από κάποιους οπαδούς του Ερυθρού Αστέρα ), η οποία τον Οκτώβριο του 1990 και πριν τα επεισόδια στο Ζάγκρεμπ είχε γίνει γνωστή σαν «Τίγρεις του Αρκάν» Η Ντάντα Βουγιασίνοβιτς (1964-1994), μια Σέρβα δημοσιογράφος που ήταν ενάντια στον πόλεμο, είχε τα κότσια να γράψει ένα άρθρο για τον Αρκάν και το παρελθόν του σαν γκάνγκστερ. Το 1994 βρέθηκε νεκρή και μολονότι οι αρχές αναφέρθηκαν σε αυτοκτονία, δεν έπεισαν κανέναν. Δεν ήταν η μόνη. Και άλλοι δημοσιογράφοι δολοφονήθηκαν τα χρόνια του πολέμου. 
Η δολοφονημένη δημοσιογράφος Ντάντα Βουγιασίνοβιτς  
 
Η σχέση ποδοσφαίρου και εθνικισμού είναι καλά τεκμηριωμένη στη διεθνή βιβλιογραφία. Ενδεικτικά αναφέρω τον «πόλεμο του ποδοσφαίρου» μεταξύ Εκουαδόρ και Ονδούρας (1969) που ξεκίνησε από συγκρούσεις στα γήπεδα. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι το ποδόσφαιρο είναι μόνο η αφορμή, οι αιτίες είναι πάντα βαθύτερες. 
 
Επιστρέφοντας στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, εκτός από τη γηπεδική υπήρξε και καλλιτεχνική κινητοποίηση από καλλιτέχνες που ξέχασαν εύκολα τα «διεθνιστικά» ιδεώδη της Γιουγκοσλαβίας και προσπάθησαν να προσηλυτίσουν σε εθνικιστικά μονοπάτια την «άγρια νεολαία». Βέβαια, προπαγάνδα υπάρχει από τα αρχαία χρόνια, αλλά για πρώτη φορά το ροκ, μια μουσική συνδεδεμένη ως επί το πλείστον με αντιπολεμικά ιδεώδη, χρησιμοποιήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 τόσο έντονα σαν προπαγανδιστικός μηχανισμός. Ως γνωστό, στις ΗΠΑ πολλοί ροκ αστέρες είχαν υποστηρίξει την επίθεση των ΗΠΑ στο Ιρακ (Πόλεμος του Κόλπου). Στη Γιουγκοσλαβία οι περισσότεροι ροκάδες αντιστάθηκαν στον πόλεμο με τις πολύ σημαντικές παραπάνω εξαιρέσεις. Αξίζει να υπογραμμιστεί ότι ο ρόλος του καλλιτέχνη είναι σημαντικός σε περιόδους πολέμου για να προπαγανδίζει με άσματα τα εθνικά ιδεώδη και να κάνει πλύση εγκεφάλου. 
 
Έτσι, ο πολύ κόσμος δεν γνωρίζει ότι ο Leonard Cohen που χαρακτηρίζεται ανθρωπιστής και διεθνιστής κατατάχθηκε εθελοντικά για τον πόλεμο του Γιόμ Κιπούρ ψυχαγωγώντας για τους Ισραηλινούς στρατιώτες και τον Αριέλ Σαρόν στη διάρκεια των συγκρούσεων με τους Άραβες (για ευνόητους λόγους, η σελίδα του στη Wikipedia προσπερνά σχετικά ανώδυνα και συνοπτικά αυτή την περίοδο). Στον Πόλεμο των Φόκλαντ, επίσης κάποιοι Βρετανοί ρόκερ τάχθηκαν υπέρ του πολέμου. Αυτά πάντως ήταν περιορισμένα φαινόμενα. 
 
Στη Γιουγκοσλαβία, η στράτευση κάποιων φιλοπόλεμων ρόκερ μπορεί να είχε αποτέλεσμα. Άλλο να λέει σε έναν νέο να πάει να πολεμήσει ένας Σέρβος παπάς και άλλο ένας αναγνωρισμένος ρόκερ όπως ο Ντόρντεβιτς, ο οποίος στη συνείδηση της νεολαίας ήταν ταυτισμένος με το περιθώριο και την αλητεία. Ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πλειοψηφία των μουσικών της ροκ αντιστάθηκε και μάλιστα με συνέπειες για αυτή την επιλογή. Όταν ο Κουστουρίτσα έπαιρνε χρήματα για να γυρίσει ταινία, οι αρχές απαγόρευσαν στο αντιπολεμικό συγκρότημα Rimtutituki να δώσει συναυλία και τότε η μπάντα χρησιμοποίησε ένα φορτηγό σαν σκηνή και περιφερόταν παίζοντας ζωντανά στους δρόμους του Βελιγραδίου. 
Οι Rimtutituki και το φορτηγό τους 
 
Ήταν το εθνικιστικό μίσος που συμπαρέσυρε τους υπόλοιπους ροκερ και τους ήρωες του underground ή μήπως συνέβαλε και η προπαγάνδα, της οποίας ίσως και οι ίδιοι ήταν θύματα; Το ενδιαφέρον είναι ότι στην προσπάθεια τους να δημιουργήσουν ανεξάρτητα αστικά κράτη, οι διάφοροι κομματικοί μηχανισμοί των δημοκρατιών της Γιουγκοσλαβίας χρησιμοποίησαν την αστική υποκουλτούρα, η οποία γεννήθηκε στο δυτικό πολιτισμό αλλά ευδοκίμησε και σε αυτή τη χώρα, όπως προείπαμε. Και έχει ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο οι κομουνιστικοί κομματικοί προπαγανδιστικοί μηχανισμοί που βρίσκονταν τότε στην εξουσία της κάθε δημοκρατίας, ενεργοποίησαν αυτόν τον κόσμο την κατάλληλη στιγμή για να συμπληρώσουν τις δυνάμεις τους στη μεταξύ τους πάλη (στη διάρκεια του Γιουγκοσλαβικού εμφυλίου αυτό έγινε πιο έντονα στον Σερβοκροατικό πόλεμο αλλά όχι μόνο σε αυτόν). 
 
Στην πραγματικότητα, ο πόλεμος μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας το 2014 έχει πολλές ομοιότητες. Και εκεί δεν κηρύχθηκε επίσημα πόλεμος. Και εκεί οι αντιμαχόμενοι βασίστηκαν αρκετά σε εθελοντική ή μισθοφορική στράτευση. Χούλιγκαν και ακροδεξιοί από τις δυο πλευρές βοήθησαν στο ξέσπασμα των συγκρούσεων, ενώ στη διάρκεια του πολέμου πολέμησαν πλάι στις επίσημες στρατιωτικές δυνάμεις. Διάφοροι καλλιτέχνες εκατέρωθεν επιδίδονταν σε πατριωτικά κρεσέντα, ενώ όποιοι στρέφονταν ενάντια στο μιλιταρισμό υφίσταντο ξυλοδαρμούς. 
Το συμπέρασμα είναι ότι από εδώ και πέρα, όπου ευδοκιμούν αυτές οι κουλτούρες, θα γίνονται προσπάθειες εργαλειοποίησής τους, με απώτερους γεωπολιτικούς στόχους (π.χ. προσέλκυση και στράτευση νέων, πολιτισμική «δικαίωση» και επικράτηση μέσω προπαγάνδας, πρόκληση επεισοδίων και εξεγέρσεων με πολιτική σκοπιμότητα που όμως δεν τα χρεώνεται κάποια επίσημη αρχή κλπ). Αυτό δεν μπορεί να συμβεί βέβαια σε θρησκευτικά κράτη, όπου αυτές οι κουλτούρες είναι απαγορευμένες (π.χ. Λιβύη, Ιράν κλπ) και η γεωπολιτισμική μάχη εκεί έχει περισσότερο θρησκευτικό πρόσημο. Τι συνέβη όμως με την κληρονομιά της Γιουγκοσλαβικής τέχνης; Αν εξαιρέσουμε τον Εμίρ Κουστουρίτσα αλλά και τους Laibach που γνωρίζουν διεθνώς μεγάλη εμπορική επιτυχία, στις χώρες που διαδέχθηκαν τη Γιουγκοσλαβία η σημερινή πραγματικότητα είναι μάλλον καταθλιπτική, όχι τόσο σε ποσοτική παραγωγή, όσο σε ποιοτική. Γιατί αυτό το περίεργο και αντιφατικό είδος τέχνης που συνδύαζε το underground, την κρατική υποστήριξη και την πολυπολιτισμική συγχώνευση και ονομάστηκε Yugorock δεν πρόκειται να επαναληφθεί ξανά. 
 
* Aυτό το άρθρο αφιερώνεται σε αυτούς που αντιστάθηκαν στον πόλεμο. Στους απλούς πολίτες, νέους και γέρους, γυναίκες και άντρες, οπαδούς και καλλιτέχνες που είπαν το δικό τους μεγάλο όχι παρά τις συνέπειες που είχαν. 
 
ΠΗΓΕΣ 
http://devedesete.net/rimtutituki-3/ 
https://en.wikipedia.org/wiki/New_wave_music_in_Yugoslavia 
https://www.timesofisrael.com/leonard-cohen-my-father-and-me/ 
https://www.mixanitouxronou.gr/arkan-o-archigos-tis-parastratiotikis-organosis-tigris-pou-diepraxe-egklimata-polemou-i-paranomies-stin-efivia-tou-ta-anamorfotiria-ta-mafiozika-chtipimata-stin-evropi-ke-o-ethnikistikos-chou/ 
https://www.efsyn.gr/nisides/kare-kare/226679_o-antimilitaristis-poy-pethane-polemontas 
https://www.forbes.com/sites/derekscancarelli/2018/08/20/screaming-in-the-siege-when-bruce-dickinsons-band-played-an-active-war-zone/ 
https://trialinternational.org/latest-post/jackie-arklov/ 
https://www.laibach.org/ 
https://balkaninsight.com/2016/07/20/serbian-anti-war-reporter-s-death-remains-a-mystery-07-19-2016/ 
https://www.nytimes.com/1997/01/17/world/rock-singer-s-raucous-role-serbia-s-jeer-leader.html 
https://www.foreignaffairs.gr/articles/71411/georgios-d-poykamisas/geo-politismos-kai-ellada?page=show 
 «Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΗΣ ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑΣ. ΟΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΠΟΥ ΑΛΛΑΞΑΝ ΤΟΝ ΧΑΡΤΗ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ 1991-2001, ΚΑΪΜΑΚΟΥΔΗΣ ΝΙΚΟΣ 
«Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΟΥ ΣΑΡΑΓΕΒΟ», 1992-1996, Εκδότης ΚΑΜΙΟΝΕΤΑ



merlins.gr

14.4.21

Το νέο νομοσχέδιο για τα ζώα, με τον οργουελλικής έμπνευσης τίτλο, “Νέο Πλαίσιο για την Ευζωϊα των Ζώων συντροφιάς» προβλέπει την υποχρεωτική στείρωση όλων των ζώων συντροφιάς, αδέσποτων ή μη. Όσοι συμβιώνουν με ένα ζώο υποχρεούνται, πέρα από το να του τοποθετήσουν τσιπ ταυτότητας, να το στειρώσουν, με πρόστιμο για τη μη συμμόρφωσή τους 1.000 ευρώ, που θα επαναλαμβάνεται μέχρις ότου στειρωθεί το ζώο. Για να το αφήσουν να γεννήσει μια φορά πριν τη στειρωσή του, θα πρέπει να ακολουθήσουν μια περίπλοκη και δυσνόητη διαδικασία εύρεσης “ανάδοχων”, που θα δηλώσουν προκαταβολικά την ανάληψη ευθύνης για τα νεογέννητα. Οι αγγελίες “χαρίζονται κουταβάκια” κτλ γίνονται παράνομες. 
 
Παράλληλα, ενδυναμώνεται και πριμοδοτείται η ήδη τεράστια εκστρατεία αφανισμού των ελεύθερων ζώων πόλης, μέσω της σύλληψης και της στειρωσής τους – ο δηλωμένος στόχος είναι ένα εκατομμύριο στειρώσεις το χρόνο. Η εκστρατεία αυτή έχει ήδη αποδώσει καρπούς τουλάχιστον στις πόλεις: τα σκυλιά έχουν σχεδόν αφανιστεί, ενώ όλο και περισσότερα ελεύθερα γατιά είναι πλέον στειρωμένα. Συμβιώνουμε ίσως με την τελευταία γενιά των ελεύθερων γατιών και σκυλιών της πόλης – σε λίγα χρόνια η μόνη ζωή στους δρόμους, πλην των ανθρώπων, θα αποτελείται από ποντίκια και κατσαρίδες. 
 
Εφόσον όμως οι άνθρωποι θα συνεχίσουν κατά τα φαινόμενα να θέλουν να συμβιώνουν με ζώα, απο που θα τα προμηθεύονται, αφού η μαζική στείρωση θα τα αφανίσει; Μα, απο “εγκεκριμένες μονάδες αναπαραγωγής”. Δηλαδή, εργαστήρια, όπου σύντομα η βιοτεχνολογία θα παράγει όλο και πιο εξελιγμένες, ίσως στείρες, ράτσες, για τα γούστα και τις απαιτήσεις της κάθε μιας. Σκυλιά που θα αφοδεύουν μια φορά τη βδομάδα, γατιά που δε χάνουν το τριχωμά τους, υβρίδια με άγρια συγγενικά είδη για αυξημένο πρεστίζ και ούτω καθεξής. 
Ό,τι γίνεται ήδη για τα φυτά καλλιέργειας, όπου πλέον είναι απο εξαιρετικά δύσκολο, έως και παράνομο να κρατήσει κανείς τους δικούς του σπόρους ή να καλλιεργήσει μια φυσική, παραδοσιακή, ποικιλία, θα γίνει και για τα ζώα. Σύντομα θα είμαστε πλήρως εξαρτημένες από τη βιομηχανία για να μοιραστούμε τη ζωή μας με ένα μη ανθρώπινο ον. Ο σκύλος και η γάτα, δυο είδη που συντρόφευσαν το ανθρώπινο είδος για (δεκάδες, στην περίπτωση του σκύλου) χιλιάδες χρόνια, βρίσκονται πλέον στο κατώφλι του αφανισμού τους. Θα αντικατασταθούν απο τις “καθαρόαιμες”, στείρες ποικιλίες των εργαστηρίων και θα μετατραπούν σε ένα ακόμη καπιταλιστικό προϊόν. Αν και όταν οι ανάγκες της αγοράς επιβάλουν την αντικαταστασή του από ένα άλλο προϊόν, όπως πχ του μεταλλαγμένου αρουραίου-πετ, με καλύτερες προοπτικές κερδοφορίας, τα είδη αυτά θα γίνουν μια ξεχασμένη εικόνα του παρελθόντος. Η μαζική εξόντωση σε θαλάμους αερίων είναι άλλωστε αργά ή γρήγορα η μοίρα όλων των ζώων εκτροφής, όπως είδαμε προσφάτως και με τα μινκ. Η δυστοπία δεν είναι πλέον σενάριο μυθοπλασίας∙ είναι ήδη εδώ, με τους εφιάλτες της να ξεδιπλώνονται αδυσώπητα. 
 
Το τι θα σημάνει αυτή η εκστρατεία ευγονικής για την επαρχία, όπου οι συνθήκες ελέγχου είναι εκ των πραγμάτων μειωμένες, δε θέλει και πολύ φαντασία για για να το προβλέψει κάποια. Οι ούτως ή άλλως ανεπιθύμητες γέννες, τώρα θα είναι και οικονομικά επιζήμιες, οπότε οι περισσότεροι θα καταφύγουν στην καλά δοκιμασμένη λύση του πνιγμού των μωρών σε ένα κουβά. Οι ελάχιστοι που περιέθαλπταν ζώα στην αυλή τους ή έξω απο το σπίτι τους, τώρα θα πρέπει να αντιμετωπίσουν δυσβάσταχτα κόστη για τη στείρωση και σημανσή τους και να φοβούνται πλέον, πέρα απο τις φόλες των κακεντρεχών γειτόνων τους, και την καταγγελία. Ίσως γατιά κυρίως και λίγα σκυλιά, να συνεχίσουν να κυκλοφορούν ελεύθερα στα χωριά και πέριξ αυτών για λίγα ακόμη χρόνια. Αλλά, αργά ή γρήγορα, θα αφανιστούν. Τέρμα οι γάτες που έρχονταν ένα βράδυ στην αυλή σου και ενίοτε έμεναν εκεί∙ τέρμα το κουτάβι που σε ακολουθούσε στη βόλτα και εν τέλει το κράταγες. Το κυνήγι των ποντικών και την προστασία του κοτετσιού, θα το αναλαμβάνουν ακριβοπληρωμένα στειρωμένα υβρίδια, πατενταρισμένα μάλλον από κάποια βιοτεχνολογική εταιρεία. 
 
Ευγονική και εξόντωση 
Το 1907, στην Ιντιανάπολις της Αμερικής, εφαρμόστηκε η πρώτη υποχρεωτική μαζική στείρωση σε μια ολόκληρη φυλή. Η φυλή του Ισμαήλ, μια νομαδική φυλή αποτελούμενη από λευκούς παρίες, μαύρους απελεύθερους και εναπομείναντες γηγενείς αμερικανούς, είχε καταφέρει να επιβιώσει για παραπάνω από έναν αιώνα, κινούμενη στα όρια του πολιτισμού. Όχι πια. Το αμερικάνικο κράτος, προχώρησε ένα βήμα παραπέρα την αγαπημένη του πολιτική γενοκτονίας – απο τον εγκλεισμό των Ισμαηλιτών που έπεφταν στα χέρια του, σε ιδρύματα ψυχικών παθήσεων και την αρπαγή των παιδιών τους, προχώρησε στη μαζική στείρωση όλου του πληθυσμού. Η φυλή αφανίστηκε λίγα χρόνια αργότερα. Τα ελάχιστα παιδιά κλειστήκαν σε κρατικά ιδρύματα. Δεν επρόκειτο για την πρώτη γενοκτονία ιστορικά – αλλά για την πρώτη με επιστημονικό τρόπο. 
 
Επρόκειτο για κάτι απόλυτα σύννομο με το πνεύμα της εποχής. Οι ιδέες του Francis Galton περί ευγονικής και άρα και “εκφυλισμένων” ήταν σχεδόν συνώνυμο της επιστήμης. Η ανάγκη ελέγχου των πληθυσμών των φτωχών και των “εγκληματικών τάξεων” μέσω της στείρωσης, ήταν μια αυταπόδεικτη αλήθεια και δημοφιλές θέμα συζήτησης στα σαλόνια των ανώτερων τάξεων Και άλλωστε όπως τόνιζαν δημοσιεύματα της εποχής, οι Ισμαηλίτες ζούσαν μια ζωή έμπλεη πόνου: άστεγοι, γεμάτοι αρρώστειες και φτώχεια. Η εξαλειψή τους μέσω της στείρωσης ήταν μια πράξη ευσπλαχνίας. 
 
Τον αφανισμό της φυλής του Ισμαήλ, ακολούθησαν διάφορες μικρότερες εκστρατείες εξόντωσης μέσω της στείρωσης, τόσο στην Αμερική, όσο και στην Ευρώπη. Από το 1909, υπολογίζεται πως πάνω απο 200.000 άνθρωποι στειρώθηκαν στην Καλιφόρνια και μόνο. Οι ιδέες του Lambroso έχαιραν μεγάλης εκτίμησης και η ευγονική συνέχισε να κυριαρχεί ως παράδειγμα. 
 
Η υιοθέτηση όλης της ευγονικής ρητορικής και μεθόδου απο τους ναζί, αρχικά δεν απασχόλησε κανέναν. Ήδη απο το 1933, είχε ψηφιστεί στη γερμανία ένας νόμος υποχρεωτικής στείρωσης, που αφορούσε 5 νευρολογικές ή διανοητικές “ασθένειες” και 4 φυσικές, συμπεριλαμβανομένου του αλκοολισμού. Το νομικό πλαίσιο της ναζιστικής εκστρατείας στείρωσης ήταν άμεσα επηρεασμένο απο αυτό της Ιντιανάπολις του 1907. Το ίδιο και το ιδεολογικό: οι διανοητικά καθυστερημένοι ή οι “φρενοβλαβείς” υπέφεραν: ο αφανισμός τους αρχικά μέσω της στείρωσης και σύντομα και στα στρατόπεδα εξόντωσης, ήταν πράξη ευσπλαχνίας. Προτού τα στρατόπεδα της Τρεμπλίνκα και του Άουσβιτς αρχίσουν να εξοντώνουν μαζικά εβραίους και τσιγγάνους, δεκάδες χιλιάδες “διανοητικά διαταραγμένοι” γερμανοί πολίτες στειρώθηκαν και ακολούθως εξοντώθηκαν με υποχρεωτική ευθανασία. 
 
Τα στρατεύματα των ναζί ηττήθηκαν συντριπτικά και μαζί τους και οι εξαιρετικά δημοφιλείς σε όλο τον “πολιτισμένο” κόσμο, ευγονικές ιδέες∙ η μαζική στείρωση και εξόντωση ως μέσο ελέγχου πληθυσμών, δεν ηττήθηκε ποτέ στα επιστημονικά συνέδρια, αλλά στα πεδία μαχών του Β΄ Παγκοσμίου. Μετά το Β΄ Παγκόσμιο, κανένα πολιτισμένο κράτος δεν μιλούσε πλέον επίσημα για μαζικές στειρώσεις και κατασκευάστηκε ο όρος της γενοκτονίας για να περιγράψει το έγκλημα του αφανισμού μιας ολόκληρης φυλής ή είδους. Η υποχρεωτική στείρωση συνέχισε βέβαια να εφαρμόζεται, αλλά κρυφά και περιθωριακά. 
 
Η ευγονική πέρασε για λίγο καιρό στην ανυποληψία. αλλά τις τελευταίες δεκαετίες επανέρχεται στο προσκήνιο, μέσω του νεοδαρβινισμού και εσχάτως του μετα-ανθρωπισμού. Ο έλεγχος πληθυσμού και οι συνεπακόλουθες “τελικές λύσεις” παύουν να αποτελούν ταμπού για την επιστημονική σκέψη και η ευγονική αποδεικνύεται πολύ χρήσιμο όπλο για να μείνει για καιρό στην αφάνεια. 
 
Θανάσιμη Φροντίδα 
Τα ίδια ακριβώς επιχειρήματα των Ναζί και Αμερικάνων ευγονιστών εκφέρονται και τώρα από τις φιλοζωικές, σε μια άνευ προηγουμένου χυδαιότητας και έντασης καμπάνια. Τα “αδέσποτα” ζώα υποφέρουν, πεινάνε, βασανίζονται, η υπαρξή τους η ίδια είναι ένα βάσανο, μια ανωμαλία. Πρέπει οπότε να εξοντωθούν. Αλλά επειδή μιλάμε για ανθρώπους με ευαισθησίες και όχι τίποτε ναζιστικά κτήνη, η εξόντωση γίνεται επιστημονικά, ανθρωπιστικά. Όπως οι φιλόζωοι των αρχών του περασμένου αιώνα στην Αθήνα, που χειροκροτούσαν ενθουσιασμένοι την “ανθρωπιστική” εξόντωση των αδέσποτων μέσω του “ασφυκτικού κλωβού” (η μαζική θανάτωση με αέρια ήταν μια πολύ καλή ιδέα για να έχει εφαρμογή μόνο σε ζώα, όπως σύντομα θα αποδείκνυε η ιστορία), έτσι και οι σύγχρονοι φιλόζωοι νοιάζονται για τα βάσανα των ζώων και θέλουν να βάλουν ένα τέλος σ΄αυτά. Μια για πάντα. 
 
Αυτή η φρικαλέα διανοητική ακροβασία, όπου η λύση σε ένα πρόβλημα ισοδυναμεί με τον αφανισμό του προβλήματος, δεν αποτελεί προνόμιο των φιλοζωικών: και οι πονόψυχοι μεγαλοαστοί του Λονδίνου του 19ου αιώνα, νοιώθανε την ίδια ψυχική αναταραχή στη θέα των ρακένδυτων χαμινιών και συζητούσαν ψύχραιμα για την ανάγκη περισσότερων προγραμμάτων στείρωσης για τις κατώτερες τάξεις. Ούτε περιορίζεται στα ραδιοφωνικά σποτ τύπου “εσύ το στείρωσες το σκυλί σου;”. Οι κτηνίατροι συχνά πυκνά προπαγανδίζουν την παρούσα εκστρατεία εξόντωσης χρησιμοποιώντας τις ίδιες διανοητικές ακροβασίες, χτίζοντας μοναδικά μνημεία ανθρώπινης ηλιθιότητας: “η στείρωση προστατεύει απο καρκίνο των όρχεων”, ή “η αφαίρεση της μήτρας προστατεύει το ζώο απο πυομήτρα”. Ναι, τα λένε και τα γράφουν αυτά, επώνυμα μάλιστα. Κανείς δε βρίσκεται να τους επισημάνει πως αν και ουδέποτε στην ιστορία δεν αντιμετωπίστηκε η τενοντίτιδα με ακρωτηριασμό χεριού, ενίοτε ωστόσο τα ιδεολογήματα θανάτου αντιμετωπίστηκαν με ακρωτηριασμό της κεφαλής. (η λαιμητόμος, πρωτού γίνει σύμβολο μια νέας εποχής, στα τέλη του 18ου αιώνα, ήταν για πολλές δεκαετίες καινοτόμο εργαλείο ανθρωπιστικής θανάτωσης των πειραματόζωων). 
 
Ζούμε στην εποχή της εσωτερίκευσης της πειθάρχησης. Δε θέλουν να πλύνουμε τα πιάτα∙ θέλουν να θέλουμε να πλύνουμε τα πιάτα. Οι φιλοζωικές έτσι αντικαθιστάν τους μπόγιες – και με πολύ μεγαλύτερη επιτυχία μάλιστα. Αιώνες σκληρότητας και ανείπωτης βαναυσότητας, δεν κατάφεραν να εξοντώσουν τα αδέσποτα σκυλιά στην Αθήνα – δυο μόλις δεκαετίες φιλοζωικής ευνουχιστικής φροντίδας, το κατάφεραν. Τα ελάχιστα εναπομείναντα άγρια σκυλιά της Αθήνας, φοβούνται ιδιαίτερα τα γλυκόλογα και τα προτεταμένα χέρια – όσα εξαπατήθηκαν και πλησίασαν ελπίζοντας σε λίγη αγάπη, δε βρήκαν παρά σύλληψη, ευνουχισμό, τσιπάρισμα και ιδρυματοποίηση. 
 
Αλλά αυτή η μανία ελέγχου, η μανία της κανονικοποίησης και εξόντωσης, δεν περιορίζεται πλέον στα “αδέσποτα”. Οι φιλοζωικές, σε αγαστή συνεργασία με τη βιομηχανία, και δη τη βιοτεχνολογική, δεν αρκούνται στο να αιχμαλωτίζουν και να ευνουχίζουν αδέσποτα σκυλιά και γατιά, αλλά θέλουν να κάνουν το ίδιο και στα ζώα που συγκατοικούν με κάποιο άνθρωπο. Το αποστερημένο απο τις γενετήσιες ορμές του ζώο, είναι πιο κοντά στο ανυπεράσπιστο, λούτρινο, αθώο πλασματάκι, που αποτελεί φαντασιακό πρότυπο της ιδεολογίας της φροντίδας. Μια ζωή χωρίς σεξ και γέννες, χωρίς αίμα, σκατά και πόνο: μια ζωή βγαλμένη απο τα επιμελώς αποστειρωμένα ναζιστικά εργαστήρια. 
 
Βιοτεχνολογική επέλαση 
Η βιοτεχνολογία δε μπαίνει στα ενδότερα της ζωής με τη νοοτροπία εξερευνητή, αλλά κατακτητή. Θέλει να εξουσιάσει όλο και μεγαλύτερο κομμάτι της. Και κυρίως: θέλει να ορίσει τη ζωή στην οποία μπορεί να παρέμβει, άρα να εμπορευτεί, ως τη μόνη αποδεκτή. Δεν αρκείται στο να τροποποιεί και να πατεντάρει φυτά∙ θέλει να μετατρέψει όλα τα υπόλοιπα φυτά, σε εν δυνάμει επικίνδυνα, μη-άξια ύπαρξης. Οι βιοτεχνολογικοί/αγροχημικοί κολοσσοί δεν αρκούνται στο να πουλάνε υβρίδια απο τα οποία απαγορεύεται ή είναι ούτως ή αλλως αδύνατο (είτε επειδή είναι στείρα είτε επειδή εκφυλίζονται τα χαρακτηριστικά σε λιγότερο απο 3 γενιές) να κρατήσει κανείς σπόρο και έτσι η παραγωγή τροφής να εξαρτάται απο την αγορά των σπόρων της εταιρείας. Μηνύει και τους αγρότες γειτονικών χωραφιών με παραδοσιακές ποικιλίες για υποτιθέμενη κλοπή δικαιωμάτων λόγω επιμόλυνσης ή -κυρίως- ξοδεύει αμύθητα ποσά σε λόμπινγκ, για όλο και περισσότερες νομοθεσίες που κάνουν την καλλιέργεια, ακόμα και τη συλλογή σε ορισμένες περιπτώσεις, μη-εργαστηριακών ποικιλιών εξαιρετικά δύσκολη, αν όχι και παράνομη. Το συντριπτικό ποσοστό των καλλιεργούμενων ζωικών (αλλά και ανθρώπινων) τροφών, είναι εργαστηριακής προέλευσης και ανήκει σε κάποια εταιρεία. Αν θες να κρατήσεις μοσχεύματα και να τα εμπορευτείς, πρέπει να πληρώσεις δικαιώματα και αν θες να φυτέψεις, πρέπει να αγοράσεις το σπόρο. 
 
Η ελεύθερη -πόσο μάλλον η ελεύθερα αναπαραγόμενη- ζωή είναι για τις βιοτεχνολογικές εταιρείες ένα σκάνδαλο. Και αν υπάρχουν ακόμη (όλο και μειούμενα) ηθικά και νομικά αναχώματα στη πλήρη βιοτεχνολογική αποίκηση του ανθρώπινου σώματος (αν και τα ποσά που επενδύονται στον προγενετικό έλεγχο και τροποποίηση και στην υποβοήθηση αναπαραγωγής, είναι ασύλληπτα), για αυτή των ζώων, το πεδίο δείχνει να είναι ελεύθερο. Δεν είναι παρά ζώα, να μια σκέψη που πάντα οδηγεί στην κόλαση. Και είναι εντούτοις υπερβολικά κοινή. 
 
Η υπόσχεση πως σε λίγα χρόνια απο τώρα, όλα τα ζώα συντροφιάς θα πρέπει να αγοράζονται από κάποια εργαστήρια αναπαραγωγής, είναι υπόσχεση τεράστιας κερδοφορίας. Πόσο μάλλον όταν περιλαμβάνει αυτή του ενδοκαπιταλιστικού ανταγωνισμού, με νέες ποικιλίες σκυλιών, που μπορούν να σκοτώσουν ακόμα και έναν οπλισμένο εισβολέα, ή υβριδίων με αγριόγατα για την εξόντωση αρουραίων. Και για να επιτευχθεί η μέγιστη κερδοφορία, θα πρέπει να εξασφαλιστεί πως δε θα απομείνει κανένα ελεύθερο, δωρεάν με άλλα λόγια, ζώο. 
 
Θα εξαφανίσουμε για πάντα δυο είδη ζώων, τα δυο μάλιστα είδη που μας συντρόφευσαν απο τις απαρχές σχεδόν της δικιάς μας ιστορίας ως είδος (σε λίγα χρόνια τα ζώα που θα αγοράζουμε από τα εργαστήρια, θα έχουν τόση σχέση με τα σκυλιά και τα γατιά που ξέραμε, όση έχει το καλλιεργούμενο καλαμπόκι με το άγριο – σχεδόν καμία δηλαδή) για να αυξηθούν οι ισολογισμοί κάποιων εταιρειών. Μια ύβρις που καμία νέμεση δε μπορεί να εξιλεώσει. 
 
Η κατασυκοφάντηση της ζωής 
Όσο αυξάνονται οι δυνατότητες ελέγχου και παρέμβασης στον φυσικό κόσμο και στα ζωικά συστήματα εν γένει, τόσο αυτά λοιδορούνται. Οι μηχανικοί θα δούνε στη ροή των ποταμών μια αλόγιστη σπατάλη νερού∙ οι εργολάβοι στα δάση μια ανεξέλεγκτη βλάστηση που εγκυμονεί κινδύνους για τη δημόσια υγεία∙ οι φαρμακευτικές, στο ανθρώπινο σώμα, μια ατελή βιολογική μηχανή, με επείγουσες ανάγκες φαρμακευτικής ρύθμισης. Η ζωή η ίδια, κρίνεται ανορθολογική και ελλειμματική: η βιοτεχνολογία αποκαλεί το 98.5% του γενετικού μας υλικού, junk dna. Εξελικτικά σκουπίδια με άλλα λόγια, βαρίδια για τον οργανισμό μας και τρανταχτή απόδειξη πως η ζωή δεν τα πολυβγάζει πέρα μόνη της και χρειάζεται υποβοήθηση από εξειδικευμένα τμήματα της τεχνοεπιστήμης. Είναι ν΄απορεί κανείς πως τα κατάφερε να υπάρχει αυτή η δύσμοιρη η ζωή για τριάμιση δις χρόνια στον πλανήτη, χωρίς την παρέμβαση των ειδικών. 
 
Ο λόγος για αυτή την εκστρατεία κατασυκοφάντησης είναι προφανής: ως ηθικό προκάλυμμα για την πλήρη άλωση της ζωής από τις δυνάμεις της αγοράς. Μιας ζωής γεμάτης πόνο, θανατηφόρους ιούς και μολύνσεις, ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή, τυφλή βία και αρρώστεια: οι ιατρικές, τεχνικές και βιοτεχνολογικές παρεμβάσεις είναι πρωτίστως ηθικό καθήκον. Πίσω απο τη ραγδαία αύξηση των καισαρικών τομών και την εκτόξευση της φαρμακευτικής αντιμετώπισης της “απόσπασης προσοχής” στα παιδιά, κρύβεται το ίδιο αφήγημα. Η ζωή χωρίς την επιστημονική παρέμβαση, είναι μια διαδικασία γεμάτη λάθη, πόνο και τρέλα. Εσχάτως, ακόμα και το ίδιο μας το ανοσοποιητικό κρίνεται ατελές, ανίκανο να αντιμετωπίσει μια ασθένεια χωρίς την βοήθεια εμβολίων – ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, αλλάζει τον ορισμό του για την ανοσία της αγέλης, αφαιρώντας τον ρόλο του ανθρώπινου ανοσοποιητικού και περιγραφοντάς τη ως αποκλειστικά εμβολιαστική υπόθεση. 
 
Ο ίδιος ο πλανήτης νοσεί και πρέπει να τον σώσουμε. Να κάτι στο οποίο συμφωνούν όλοι, απο τις οικολογικές οργανώσεις, μέχρι τους ενεργειακούς κολοσσούς. Στο επιτακτικό ηθικό καθήκον της σωτηρίας του, θα ισοπεδωθούν τα βουνά του με ανεμογεννήτριες και τα δάση του θα κοπούν σύριζα για βιομάζα ή εξόρυξη λιθίου για τις μπαταρίες της πράσινης ενέργειας. Είναι το αναγκαίο κακό, το πικρό φάρμακο που πρέπει να πιει ο βαριά άρρωστος, για να σωθεί. 
 
Είναι ακριβώς αυτό το αφήγημα, της σωτηρίας, που αποτελεί το ηθικό οπλοστάσιο της εκστρατείας στείρωσης. Η γέννα περιγράφεται στα φιλοζωικά, ευγονικά φυλλάδια, ως μια διαδικασία ανείπωτης ταλαιπωρίας για το ζώο και για τα μωρά προδικάζεται μια σύντομη ζωή γεμάτη πόνο και σκληρότητα. Αν αφήναμε τη ζωή να ακολουθήσει τις φυσικές διαδικασίες θα κατακλυζόντουσαν οι πόλεις από ετοιμοθάνατα σκυλάκια και γατάκια, που θα μας κοίταγαν θλιμμένα πριν ξεψυχήσουν μέσα στη δυστυχία. Αυτό το γελοίο και πεπαλαιωμένο ηθικοπλαστικό αφήγημα δευτέρας διαλογής, δείχνει να αποτελεί την ηθική ραχοκοκκαλιά των σύγχρονων ευγονιστών-φιλόζωων. Φυσικά η σωτηρία, σε αντίθεση με την αλληλοβοήθεια ή την ενσυναίσθηση, εμπεριέχει και την εξουσία πάνω σ΄αυτό που σώζεται: ως ανήμπορο και χρήζων σωτηρίας, στερείται την αυτοδιαθεσή του και γίνεται υποτελές υποκείμενο των εκάστοτε σωτήρων. Και είναι αυτό το ιδεολόγημα, της θανατηφόρου σωτηρίας, που διατρέχει την τρέχουσα κατάσταση με την πανδημία, όπου τα δικαιώματα και η ευζωία των πολιτών συνθλίβονται για να σωθούν από έναν ιό. 
 
Συμπόνοια και φροντίδα 
“Ναι, αλλά εσύ αντέχεις να βλέπεις πατημένα γατάκια ή αποστεωμένα απο την πείνα αδέσποτα;” 
 
Αυτό είναι το επιχείρημα στο οποίο καταφεύγουν συνήθως οι θιασώτες της μαζικής στείρωσης. Καταρχάς αν δω ένα σκοτωμένο παιδάκι από αυτοκίνητο, θα σκεφτώ πως να κάνω τους δρόμους πιο ασφαλείς, τους οδηγούς πιο προσεχτικούς, ακόμα και το να απαγορευτούν τα αυτοκίνητα∙ σε καμία περίπτωση, πως να αφανίσω τα παιδάκια. Ακριβώς και 100% αντίστοιχα, επειδή ταράζομαι με ένα πεινασμένο ζώο, αφήνω που και που τροφή σε ασφαλή σημεία-καβάτζα και προσπαθώ να εισάγω περισσότερη ανεκτικότητα και συμπόνοια, στη σχέση ανθρώπων και ζώων. Σε καμία περίπτωση δε σκέφτομαι να αφανίσω τα ζώα, για να μην τα βλέπω να υποφέρουν. 
 
Δε στειρώνουμε τους Παλαιστίνιους, ούτε τους πολίτες της Μιανμάρ – αντίθετα αν νοιαζόμαστε, τους βοηθάμε με όποιο τρόπο μπορούμε. Παρόλο που υποφέρουν και η θέα νεκρών παιδιών από σφαίρες μας σφίγγει την καρδιά. Άλλωστε, σε ένα δεύτερο επίπεδο, ίσως το τίμημα της ελεύθερης ζωής ενός λαού να δικαιολογεί ακόμα και έναν τέτοιο πόνο. 
 
Είναι τραγικό να βλέπει κανείς μικρές αγέλες απο πεινασμένα και κακοποιημένα σκυλιά, έξω από τα χωριά. Καλό είναι στο βαθμό των δυνατοτήτων μας να βοηθήσουμε. Πως; Με λίγη τροφή, ένα χάδι, μια αγγελία “χαρίζεται”, ένα πρόχειρο καταφύγιο απο το κρύο και τη βροχή, με κουβέντες και κείμενα και πίεση για αλλαγές στη νομοθεσία. Ο πόνος θα παραμείνει. Και η μιζέρια και ο θάνατος. Αλλά και τα χαρούμενα γαβγίσματα του κουταβιού που μετά απο ένα αναπάντεχο γεύμα παίζει χαρούμενο στο πανταχού παρών ηλιόλουστο (και προσωρινά αιώνιο) τώρα. Όπως και τα νωχελικά γουργουρητά της γάτας που μετά απο μια μακρόχρονη θητεία στην αλητεία, ξαποσταίνει σε μια φιλική αυλή. Και εν τέλει, η ύπαρξη των άλλων όντων είναι δική τους υπόθεση και η αλληλεπίδραση μαζί τους πρέπει να διέπεται τουλάχιστον από τον βασικότερο όρκο του Ιπποκράτη. “… ποτέ για να βλάψω …”. Αν δε μπορείς να κάνεις καλό, μην κάνεις κακό τουλάχιστον. 
 
Όχι, δεν είναι ωραία να παρατιούνται νεογέννητα στα σκουπίδια. Αλλά από το να μην έχουμε καθόλου νεογέννητα, ας παρατιούνται και κάποια στα σκουπίδια. Καλά κάνουν και γεννάνε οι φτωχοί στις ανηλώς λεηλατημένες χώρες του τρίτου κόσμου∙ κι ας πεθαίνουν τα μισά παιδιά τους απο τύφο και πείνα. Στο κάτω – κάτω, αν δε μπορούμε να κάνουμε κάτι για να βοηθήσουμε, ας μην κάνουμε τίποτα. Αν αντί για την άθλια καμπάνια στείρωσης που έχει αποκτήσει τα χαρακτηριστικά προπαγάνδας τα τελευταία χρόνια, διοχετευόντουσαν αυτά τα κονδύλια στην υιοθεσία αδέσποτων (αντί για την αγορά ζώου ράτσας) τα πράγματα θα ήταν πολύ καλύτερα. 
 
Η ψυχική επιβάρυνση όσων ανθρώπων ασχολούνται καθημερινά με το τάισμα και τη φροντίδα αδέσποτων και ενίοτε ταλαιπωρημένων ζώων, είναι κατανοητή και πρέπει να ληφθεί υπόψη. Είναι αντίστοιχη με αυτή του ψυχολόγου κακοποιημένων παιδιών ή μεταναστών σε κέντρα κράτησης. Αυτοί ζητάνε όμως να σταματήσουν οι πόλεμοι ή να καταργηθούν τα σύνορα: όχι να στειρώσουμε τους μετανάστες. Οι φιλοζωικές αντίθετα, ανάγουν τη φροντίδα ως αυτοσκοπό και τη χρησιμοποιούν ως ηθικό προπέτασμα ολοκληρωτικού ελέγχου. Οι λυσσασμένοι ευνουχιστές φιλόζωοι που περνάνε τον ελεύθερο χρόνο τους παγιδεύοντας αδέσποτα γατιά και στειρωνοντάς τα, κατευθύνονται απο τις ηθκές επιταγές της φροντίδας προς ανυπεράσπιστα πλάσματα. Και η στείρωση είναι στην κορυφή της ιεραρχίας της φιλοζωικής φροντίδας, πάνω και απο τη σήμανση και την αποπαρασίτωση (και πολλά επίπεδα πάνω απο την παροχή τροφής και στοργής). 
 
Οι βιολογικές λειτουργίες του ζώου είναι ταυτόσημες με την υπαρξή του∙ το είναι ταυτίζεται με την ουσία του. Τα ένστικτα της αναπαραγωγής, της περιπλάνησης, του κυνηγιού κτλ είναι κομβικά: η χειρουργική αφαιρεσή τους δεν είναι απλά παρέμβαση, αλλά ακρωτηριασμός. Και πάλι: δε σημαίνει πως ένα στειρωμένο ζώο, θα΄ναι απαραίτητα δυστυχισμένο. Αλλά σίγουρα η απώλεια της εμπειρίας της γέννας ή του αναπαραγωγικού ενστίκτου, αποτελεί σημαντική παρέμβαση. 
 
Τα ζώα συντροφιάς ζούνε αναμφίβολα σε ένα σχετικά ανοίκειο περιβάλλον για αυτά – το ανθρώπινο. Και ως εντούτοις είναι λογικό η υπαρξή τους να επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τις ανθρώπινες αποφάσεις. Είναι ωστόσο προφανώς τελείως διαφορετικής τάξης ζήτημα το να στειρωθούν κάποια ζώα μετά από γέννες ή για λόγους υγείας, είτε ακόμη και λόγω υπερπληθυσμού και άλλο να στειρώσουμε όλα τα ζώα συντροφιάς αυτού του αίφνης ιδιαίτερα χουντόπληκτου κόσμου. 
 
Εν αντιθέσει με τη συνήθη αφήγηση των αξιολύπητων και δυστυχισμένων αδέσποτων, πολλά απο αυτά καταφέρνουν και έχουνε μια πλούσια ζωή ως άγρια, ελεύθερα ζώα. Πέραν των προφανών, ποντικών και κατσαρίδων δηλαδή, έχω προσωπικά γνωρίσει και σχετιστεί με πάρα πολλά αδέσποτα σκυλιά που φτάσανε ως τα βαθιά γεράματα και με περισσότερα γατιά απ΄όσα μπορώ να απαριθμήσω. Ορισμένα ζούσανε εμφανώς καλύτερα από πολλά ζώα σπιτιού. Το ίδιο σε ένα βαθμό ισχύει και για τις αλεπούδες σε πολλές Ευρωπαϊκές πόλεις. Το αφήγημα δηλαδή που συνδέει την αδέσποτη ζωή μόνο με πόνο και δυστυχία, δεν έχει καμία πραγματική βάση. Αντίθετα, είναι εξαιρετικά παρόμοιο με την αφήγηση για τον απολίτιστο άνθρωπο, την εποχή της αποικιοκρατίας. Είναι με άλλα λόγια ένα ιδεολόγημα της κυριαρχίας. Ένα αφήγημα κατευθυνόμενο απο τα συμφέροντα ενάντια στην ελεύθερη ζωή εν γένει – τόσο της δική μας όσο και των τετράποδων συντροφών μας. 
 
Προφανώς, η φροντίδα είναι προυπόθεση για την απρόσκοπτη ροή χρηματοδοτήσεων. Οι μαζικές στειρώσεις και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης ζώων που βαφτίζονται καταφύγια, επιδοτούνται και ενίοτε αδρά. Αλλά το ιδεολόγημα της ανήμπορης φύσης, κοινό σε όσους έχουν επαγγελματικό συμφέρον απο τη διαχείριση του φυσικού κόσμου, στην περίπτωση των φιλοζωικών ξεπερνά τα -υπαρκτά- οικονομικά συμφέροντα. Βρίσκεται στον πυρήνα της υπαρξής τους: η μανία για σωτηρία μέσω ολοένα αυξανόμενου ελέγχου, έχει χαρακτηριστικά ψυχοπαθολογίας. Κανείς δασολόγος δεν έχει φτάσει στο σημείο να προτείνει την αποψίλωση των περιαστικών δασών για να τα σώσει από την αστική μόλυνση – ωστόσο οι φιλοζωικές κάνουν ακριβώς αυτό. 
 
Ο θάνατος των άλλων, είναι αργά η γρήγορα και δικός μας θάνατος 
Ο τρόπος που συσχετίζεται ο άνθρωπος με τον φυσικό κόσμο, δεν επηρεάζει μόνο τον φυσικό κόσμο, αλλά και τον ανθρώπινο. Οι νοητικές κατασκευές με τις οποίες προσπαθεί να ερμηνεύσει, ή και να καθυποτάξει, τον κόσμο, αποκτάνε ενίοτε ζωή και ως παραδείγματα πλέον, καταλήγουν να ελέγχουν τη δική του. Η καλλιέργεια της γης παράγει ένα πολύ ισχυρό παράδειγμα για την οργάνωση της κοινωνίας – το ίδιο και ο τρόπος που φερόμαστε στα ζώα. Ό,τι κάνει ο άνθρωπος στη φύση, αργά ή γρήγορα θα το κάνει και στον εαυτό του. Δε μεσολάβησαν παρά λίγα χρόνια πριν μεταπηδήσει η λαιμητόμος από τα εργαστήρια του 18ου αιώνα στις πλατείες των πόλεων στη γαλλική επανάσταση, ή η λωρίδα παραγωγής, απο τα σφαγεία του Σικάγο στα εργοστάσια του Φορντ. 
 
Μια κυβέρνηση που μπορεί να διατάξει μια τόσο παρεμβατική ιατρική πράξη στο σκυλί σου, αργά ή γρήγορα θα διατάξει διάφορες ιατρικές πράξεις και στο δικό σου σώμα. Το παράδειγμα είναι το ίδιο και άπαξ και εγκαθιδρυθεί, θα κυριαρχήσει στο ουσιαστικό επίδικο όλων των παραδειγμάτων: την ανθρώπινη ζωή. Ο άνθρωπος που έχει δεχτεί να παραδώσει τα φυτά του μπαξέ του και την μη-ανθρώπινη παρέα του στον πλήρη έλεγχο των εταιρειών, θα κάνει το ίδιο και με το σώμα του. 
 
Οι Ευρωπαίοι πολίτες απέστρεφαν το βλέμμα τους στα ολοένα και αυξανόμενα κέντρα κράτησης των μεταναστών. Αυτοί είναι Άλλοι, σ΄εμάς δε θα συμβεί κάτι τέτοιο, ψιθύριζαν καθησυχαστικά στους εαυτούς τους. Τον τελευταίο χρόνο, οι ψίθυροι αν και έχουν μετατραπεί σε μουρμουρητά δεν αρκούν για να τους καθησυχάσουν, καθώς συνειδητοποιούν το πόσο εύκολο είναι να γίνουν αυτοί οι Άλλοι. 
 
Ή με τα λόγια του Αντόρνο: “Το άουσβιτς ξεκινά κάθε φορά που κάποιος κοιτάζει ένα σφαγείο και σκέφτεται: δεν είναι παρά ζώα”. 
 
Ρέκβιεμ για ένα είδος 
Αυτός ήταν ο τίτλος της ενότητας που έκλεινε ένα παλιότερο κειμενό μου, του 2007, ενάντια στην τότε σχετικά καινούργια, ευνουχιστική μανία των φιλοζωικών, που επικεντρωνόταν στον αφανισμό των σκυλιών. Πλέον, 14 χρόνια μετά, θα πρέπει δυστυχώς να τον διορθώσω: Ρέκβιεμ για δυο είδη. 
Μόλις μιάμιση δεκαετία πριν θεωρούταν αδιανόητο πως θα καταφέρουν να εξοντώσουν και τα γατιά∙ πλέον όλα τα γατιά γύρω απο τα σημεία θεσμικής φροντίδας -πρόχειρα σπιτάκια σε πλατείες, ταμπελίτσες και πιατάκια- είναι στειρωμένα. Και όλο και περισσότερα δείχνουν να πέφτουν στην παγίδα. 
 
Τα σκυλιά των πόλεων έχουν σχεδόν εξολοθρευτεί όλα. Πριν μια δεκαετία, συναντούσες ακόμη μοναχικούς τετράποδους πλάνητες, στις βόλτες σου. Σκυλιά που σε ακολουθούσαν για λίγο στη βόλτα σου, έτσι για την παρέα και την πιθανή περιπέτεια. Ορισμένες φορές δε γύρευαν καν τροφή – ούτε ήθελαν να μπουν στο σπίτι σου. Και αν αναπτυσσόταν κάποια συμπάθεια, πιθανώς τα ξανάβλεπες σε μια επόμενη βόλτα. Όχι πια. 
 
Στη διάρκεια του πρώτου λοκντάουν πέτυχα έναν από τους τελευταίους του είδους του. Ελεύθερος, μη-στειρωμένος, κατέβαινε κουτσαίνοντας κάθε βράδυ από τα υψώματα της άνω κυψέλης, στοχοπροσηλωμένος και κρατώντας τις αποστάσεις του από τους ανθρώπους. Ήταν μια αχτίδα ελπίδας και ένα μπογαλάκι θλίψης μαζί. Ίσως και μια θλιβερή υπενθύμιση στους κατ΄οίκον περιορισμό πολίτες, για το τι μας περιμένει όλους. Τον ξαναείδα στις αρχές του δεύτερου λοκντάουν και ήταν το καλύτερο πράγμα που μου συνέβη εκείνες τις μέρες. Δεν ξέρω τι απέγινε αυτός ο σκυλάκος. Ελπίζω να συνεχίζει να περιφέρεται ελεύθερος και να μην έπεσε θύμα της ανθρώπινης κακίας – καμουφλαρισμένης με φιλοζωική φροντίδα. 
 
Οι μεσαιωνικές πόλεις, στην εμφάνιση πανώλης, συχνά εξόντωναν όλα τα σκυλιά και τα γατιά (και συχνά το πλήρωναν ακριβά καθώς οι χωρίς φυσικό εχθρό αρουραίοι διέδιδαν τη μόλυνση παντού). Το μισητό επάγγελμα του μπόγια επιβίωνε για αιώνες στις περισσότερες πόλεις και κάθε τόσο επιβαλλόταν μια τελική λύση για τους αστικούς αδέσποτους σκύλους. Σε πείσμα όλης αυτής της σκληρότητας, η σχέση του ανθρώπου με τα δυο πιο κοντινά στη ζωή του είδη, τα σκυλιά και τα γατιά, συνέχισε να υφίσταται. Με ελάχιστες χειρονομίες τρυφερότητας και συμπόνοιας, αρκετές όμως για να σμιλεύσουν μια σχέση, που πέρα απο τη στυγνή χρηστικότητα είχε και εκφάνσεις ανιδιοτέλειας, συντροφικότητας και αγάπης άνευ όρων. Αυτή η σχέση, αυτό το καθρέφτισμα της ψυχής στο βλέμμα ενός άλλου ζωικού είδους, αυτός ο εμπλουτισμός του βιώματος με τη συνύπαρξη με το διαφορετικό, υφίσταται πλέον ένα τρομαχτικό μετασχηματισμό. Αυτό που απομένει, μετά από χιλιετίες συνύπαρξης ανθρώπων, γατιών και σκύλων, είναι βιολογικά προιόντα για όλες τις ανθρώπινες ανάγκες και γούστα. Μια ύβρις, μεγαλύτερη και απο τη γενοκτονία: η μετατροπή σε προιόν. 
 
Στις πέντε ελευθερίες που προβλέπει το νέο ν/σ, για τη διασφάλιση υποτίθεται της ευζωίας των ζώων, δεν περιλαμβάνεται ούτε η γενετήσια, ούτε αυτή της ελευθερίας κίνησης, πόσο μάλλον η ελευθερία γενικώς: το γεγονός πως οι εμπνευστές του ονομάζουν αυτή την φρικαλέα και αποστειρωμένη επιβίωση, “ευζωία” είναι δηλωτικό των άρρωστων προθεσεών τους για τη διαχείριση της ζωής εν γένει. Ήδη πολλές φιλοζωικές, έχουν ως όρο την περίφραξη της αυλής για να δώσουν κάποιο αδέσποτο για υιοθεσία. Τα ζώα μετατρέπονται σε οικιακά αξεσουάρ. Καταδικάζονται να δημιουργούνται σε εργαστήρια, να απωλέσουν τα γενετήσια ενστικτά τους και να κυκλοφορούν εκτός σπιτιού μόνο δεμένα – για όλη τη, μάλλον σύντομη (τα σύγχρονα προϊόντα φτιάχνονται για να χαλάνε γρήγορα) και σίγουρα μίζερη, ζωή τους. Μια δυσοίωνη και ζοφερή υπενθύμιση στον άνθρωπο για το τι είδους ευζωία του επιφυλάσσουν οι αρχές. 
 
Ο σκύλος είναι το αντίθετο του Παβλόφ, παρατήρησε κάποτε μια ευγενής ψυχή σε ένα κείμενο αποχαιρετισμού στον Kανέλλο, “του αγαθού σκύλου που φρουρούσε το Πολυτεχνείο”. Χρειάζεται να πασχίσει κανείς πλέον, όταν τόσο ο Παβλόφ, όσο και η ιδεολογία του ελέγχου, θριαμβεύουν, για να βρει λέξεις για ένα μεγάλο, τεράστιο αποχαιρετισμό σε δυο είδη, για ένα αποχαιρετισμό για το πιο δυνατό -και για πολλούς μοναδικό- παράδειγμα άγριας και τρυφερής μη-ανθρώπινης ζωής. Για τους μοναχικούς των γειτονιών που γεμίζουν μπωλάκια με γατοτροφή κάθε βράδυ – κάποιες φορές η μόνη πράξη αγνής καλοσύνης σε ένα ολόκληρο Αθηναϊκό βράδυ. 
 
Για τους αδέσποτους σκυλίσιους πλάνητες που ομόρφυναν τις γειτονιές μας και τις βραδυνές μας βόλτες. Για τις γάτες που εμφανίστηκαν ξαφνικά στις αυλές μας και αποφάσισαν να τις ομορφύνουν με τη μόνιμη παρουσία τους. Για τις ανάσες ομορφιάς και καλοσύνης στις πόλεις μας, που αποστειρώνονται, για να μοιάζουν όλο και περισσότερο σε σούπερ μάρκετ. Για τη σκυλίτσα μας που ανασαίνει χαρούμενα καθώς τη βυζαίνουν μισή ντουζίνα φασαριόζικες γούνινες μπαλίτσες. Για τα μοναχικά δέντρα στα βουνά και τα φυτά που ανθίζουν μες στα βράχια. 
 
Για το σκυλάκο που κατέβαινε κουτσαίνοντας, ελεύθερος και μόνος, τα κυψελιώτικα υψώματα τα βράδυα της καραντίνας. 
 
Για να μη γίνουν οι ζωές μας περιουσιακά στοιχεία της βιομηχανίας. 
 
ΟΧΙ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΥΓΟΝΙΚΗ 
ΚΑΜΜΙΑ ΣΤΕΙΡΩΣΗ ΣΕ ΖΩΑ, ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΚΑΙ ΜΗ 
 
 
 

ΜΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΔΡΟΜΟΣ

Ads Place 970 X 90


ΕΛΛΑΔΑ

ΚΟΣΜΟΣ

MAGAZINO